तर्क, वितर्क र कूतर्क

आजकाल धेरैजसो बहसहरू हेर्दा, सुन्दा, पढ्दा के महशुस हुन्छ भने केही बहसकर्ताहरू स्पष्ट रुपमा कूतर्कहरूलाई आधार बनाएर बहस गर्छन। चाहे ति ट्विटरका हुन् वा टेलिभिजनका हुन वा छापाका नै किन नहुन्। यो कस्तो कुरा हो? के आधारमा यो मानिसले यस्तो कुरा गरिरहेको छ? के यो सत्यकुरा हो? के यो मानिसले बिषयबस्तुको महत्वपूर्ण पाटाहरूलाई समेटेको छ? जस्ता प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने क्रममा केही मानिसहरू सरासर कूतर्क गर्दैछन् भन्ने भान पर्न थालेको छ। मलाइ परेको यो भानका बारे यो लेखमा उल्लेख गर्ने जमर्को गरेको छु। यो लेखले समसामयिक कुरामाथि चर्चा गर्दै तर्क र कूतर्कको बारेमा बताउनेछ। आउनुहोस् केही सामान्य कूतर्कहरूका बारेमा केहि चर्चा गरौं:

व्यक्तिगत कटाक्ष

यसले प्रमाण वा तर्कको वैधताको सट्टा तर्कलाई अगाडि बढाउने व्यक्ति प्रति गरिने कुनै पनि आक्रमणलाई बुझाउँछ। उदाहरणहरू: “मलाई गगन फिटिक्कै मन पर्दैन, त्यसको कुराहरू आलु हुन्” भन्छ भने बहसकर्ता कूतर्क गरिरहेको छ। “त्यो अर्को पार्टीको हनुमान्  वा कट्प्पा  हो, जहिले मुर्ख कुरा गर्छ!,” भन्नु पनि त्यस्तै कूतर्क हो। चित्रमा अर्को उदाहरण:

यसमा लेखकले तिमी जस्तो मानिसले यस्तो प्रश्न उठाउने भन्दै प्रश्न सोध्ने महिला व्यक्तिगत लान्छना लगाएका छन्।

आत्मकेन्द्रित दम्भ

सामाजिक संजाल तथा टिभीका अन्तर्वार्ताहरूमा हुने अधिकांश बुध्दिबिलासी बहसहरू हुन् वा पत्रपत्रिकामा पढ्न पाइने लामा-लामा लेखहरू, आजकाल यस्तो लाग्छ कि, कतिपय बहसकर्ता वा बिचारकहरू “मैले जे वाक्दे पनि हुन्छ, पत्याईदिने जमात छदैछ! म नै यो संसारको मियो हुँ, यदि म नै हुन्थिन भने कसरी यो संसार चल्थ्यो होला र?” भन्ने किसिमको दम्भ बोकेका हुन्छन् ।यस्तै स्वनामधन्य बौद्धिकहरु हाम्रा समाज तथा सामाजिक संजालमा ‘अपिनियन मेकर’ बन्न खोज्छन्, जसलाई तार्किक हिसाबमा राम्रो मान्न सकिदैन। “मेरा धारणाहरू नै तथ्य हुन्, मेरा विश्लेषणहरू यस्ता त्रिकालदर्शी हुन्छन् कि बिदुरले धृतराष्ट्रलाई गरेको महाभारतको बयान त के हो र!” जस्तो मानसिकता बोकेर आफ्नै वा चिनजानको मित्रको मिडिया कारखानामा छापिएर आएका लेखहरू हुन् वा “हामीलाई पनि प्रश्न सोध्ने हो? कहीँ नभका छुच्चाहरू!!” जस्ता लेखहरूले यस्तो “म” केन्द्रित दम्भलाई उजागर गर्छ। तलको भिडियोमा एउटा उदाहरण हेर्नुहोस् ।

Continue Reading “तर्क, वितर्क र कूतर्क”

सेक्सुअल ह्यारेस्मेन्ट – अपराधी व्यक्ति कि पेशाकर्मी सबै?

पन्ध्र बर्षमा हिँड्दै गरेको उमेर थियो। ८ कक्षा पास गरेर ९ मा भर्खरै गएको। स्वर धोद्रो हुन सुरु गरेको, गोप्य ठाउँमा दुइचार वटा रौँ पनि आइसकेका थिए। उही उमेरको बुधे स्कूल जाँदैन’थ्यो। स्कूल नै नगएपनि उ मेरो घर टोलको दौँतरी थियो अर्थात् हरेक उल्याइमा साथ र नेतृत्व प्रदान गर्ने सहकर्मी।

म कुवामा पानी लिन जान्थेँ। एकदिन कुवामा पानी लिन जाँदा त्यही ‘जिग्री’ बुधे र छिमेककी १० कक्षामा पढ्ने एउटी युवती थिए। साँझ साँझ पर्न लागेको समय ‘थ्यो। युवती कुवामा पानी भर्दै थिई। बुधे पनि पानी भर्ने निहुँले नजिकै बसेको रहेछ। म पनि पानी उभाउने भाँडो लिएर नजिकै गएँ र गाग्रीमा पानी भर्न थालेँ।

Continue Reading “सेक्सुअल ह्यारेस्मेन्ट – अपराधी व्यक्ति कि पेशाकर्मी सबै?”

रेलका १२ थरी ‘रेलाकार’

मुन्छे भैसकेपछि आफ्नो समाज अनि देशमा हुने घटना र समसामयिक बहसले नछुने, असर नगर्ने भन्ने कुरो नहुने रच हेर्नुस। उसो त यो स्तम्भकार आफ्नो बिषयगत क्षेत्रभन्दा बाहिरका बहसमा खासै जान्ने पल्टेर टाङ्ग घुसाउन जाँदैनथ्यो, तर बहसहरु अलि सघन हुन थालेपछि यसो टपर्टुँइया विज्ञता नझारी मनले मान्दो रैनच। जस्तो, अघिल्लोपटक मेकअपको बहसले छोयो अनि तुच्छ बौद्धिकहरु प्रति लक्षित एक किसिमको भडाँस पोखियो। आज चैं चाइनाबाट आउँछ भनेर सपना बाँडिएको चुच्चे रेलको बारेको बहसमा कति थरी ठूटे विज्ञ सक्रिय छन् भनेर विभिन्न संचार माध्यम र समाजिक सञ्जालको अवलोकनको निष्कर्ष लिएर आएको छु। उपयुक्त ठाउँमा त्यस सम्बन्धमा आफ्नो धारणा पनि छुस्स सुनाउने नै छु।

हामी नेपालीको न गोजीमा कुस्त दाम छ न टाउकोमा अलि गतिलो गिदी नै । आधा गाग्रो धेरै छचल्के झैं समाजमा कुनै विषयको उठान के हुन्छ सबले आआफ्नो ‘हाइपो’ दे दनादनको शैलीमा दिन थालिहाल्छन्। नेपालको सुपर जिल्ला लगायत धरान, इटहरी अनि सिक्किम-दार्जिलिङ तिर एउटा थेगो हिट छ ।’ यार रेला नगर’ न भन्ने । जसलाई यता चल्ने ‘ल्याङ्’ कै कोटीमा राख्न सकिन्छ । अचेल चलिरहेको रेलको बहस पनि रेला नै गरे झैं भैरहेको छ भन्ने पंक्तिकारको ठम्याइ हो । यो रेलामा कस्ताकस्ता वर्ग छन् र तिनका ‘लाइन’ के हो भन्ने बारेमा मेरा दुइ पैसा विचार तल पस्किदै छु । कला देखाउनेलाई कलाकार, गीत लेख्नेलाई गीतकार, स्तम्भ लेख्नेलाई स्तम्भकार भने झैं रेलका बारेमा मेरा गोरुको बाह्रै टक्का शैलीमा रेला गर्नेलाई ‘रेलाकार’ भनिएको हो । लौ त धेरै गन्थन के गर्नु । अब फुलपाती लिनुस् ।

Continue Reading “रेलका १२ थरी ‘रेलाकार’”

ज्याक्सन हाईट्सका बाह्र सत्ताइस् ज्याकहरु

७४ ब्रडवे, रुजभेलट एभेन्यु!

यो ठेगाना भन्दा खासै सुनेजस्तो नलागे नि संसारभर छरिएका णेफोली (जन्म र कर्मले नेपाली तर पलायन भएपछि म त नेपाली हैन भने झैं गरेर ठूला ठूला गुड्डी छाँटने तर नेपालीपन छोड्ननसकेका पलायनवादीलाई चिनाउने शब्द, नेफोली वा णेफोली) माझ चिरपरिचित नाउँ हो ‘ज्याक्सन हाईट्स’! नाम सुन्दा जतिसुकै सेक्सी किन नलागोस्, यथार्थमा यो ठाँउभने चाउरिएको छ, कच्याककुचुक छ, फोहोरी छ! खैर ठाँउ आफैंमा राम्रो नराम्रो भने हुँदैन। त्यहाँ बस्ने, किनमेल गर्ने, सेवा लिने वा जागिर खाने भिड र समुदायका अगुवा तथा प्रतिनिधिले के कस्तो भूमिका खेल्छन त्यसले पनि प्रभाव पारेकै हुन्छ। हरेक चोक तथा गल्लीमा बग्रेल्ती णेफोली स्पिंकिंग ड्यूड्सहरु जागिर खोज्दै, केश फाईल गर्दै, बस्ने ठाँउ जुगाड गर्दै, प्यासेन्जर कुर्दै, म:म चाउमिन खाँदै, चुरोट सल्काउँदै, पान चपाउँदै, गुटखा खाँदै, पिच्च थुक्दै, टन्न खाएर ढ्याउऊ डकार्दै हिँडिरहेका देख्न सकिन्छ। उसो त लातिनो, बंगाली र पाकीहरुको संख्या उल्लेख्य मात्रामा भए पनि ज्याक्सन हाईट्समा णेफोली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरु यत्र तत्र सर्वत्र भेटिन्छन्। खासमा यी झ्याँसको चर्चाले हजुरका झाँट समेत झर्किदैनन् तर पनि हाम्लाई नि यस्सो मेसो मिलेको मने बनदाम हुनु तर गुमनाम नहुनु भन्ने एउटा उक्ति छ नि? सोहि ठिक गरेको क्या! आजको यो लेखमा हामी चर्चा गर्ने छौं त्यही ज्याक्सन हाईट्स वरपर भेटिने १२ सत्ताईसथरीका णेफूली ‘ज्याक’ हरुको बारेमा। ज्याक्सन हाईट्सलाई एउटा बिम्ब मानेर यहाँ चर्चा गरिएका ज्याकहरु भने समग्र अमेरिकाभरि नै पाइन्छन्। केहीगरी तपाइपनि कुनै कोटीको ज्याक पर्नुभयो भने ङिच्च हाँसेर म:म: खानु आच्या भन्नुहोला है त। 

Continue Reading “ज्याक्सन हाईट्सका बाह्र सत्ताइस् ज्याकहरु”

१२ थरि मेकअप, २७ थरि विद्वान र ४२ थरि तुच्छता

तपाईँहरूलाई शीर्षक हेर्ने बित्तिकै लाग्यो होला यसले त्यही मिस नेपालको प्रतिस्पर्धा गर्न अडिसन सत्रमा जाने एक जना प्रतिस्पर्धीलाई निर्याणक मन्डलकी एक सदस्यले गरेको तुच्छ गाली (harassment) मा केन्द्रित भएर भँडास ओकल्न लाग्यो होला। तर कुरो त्यति हल्का पनि हैन। आज हामीले हाम्रो तुच्छ सोच र लिँडे विद्वताको बारे विश्लेषण गर्न खोजेका छौँ।

कुरो सुरु गरौँ त्यही केही दिन पहिले सार्वजनिक भएको मिस नेपालको अडिसन सत्रको भिडियोबाट। उक्त भिडियोमा एक जना प्रतिस्पर्धी कुनै झकिझकाउ मेकअप नगरी अडिसन दिन गइन्। तर निर्णायक मन्डलकी एक सदस्यलाई मेकअप नगरी उक्त प्रतिस्पर्धामा भाग लिन जानु भनेको समग्र प्रतियोगिताको अपमान मात्र गरेको हैन, २१ औँ शताब्दीकी नारीले विश्वलाई मुट्ठीमा लिन नसकेको लाग्यो। त्यस्तो लागेको मात्रै भए पनि समस्या हुन्न त्यो होला, तर उनले आफ्नो त्यो सोचलाई प्रतिस्पर्धीमाथि यसरी प्रस्तुत गरिन् कि, त्यसले फेसबुक ट्विटरमा झुन्डिने तपाइँहामीलाई बहसदेखि कतिपय अवस्थामा त आफ्नो भडास पोख्ने स्तरमा ल्यायो। हो, अब हामी त्यही भँडास यता पोख्दै छौँ। मन लाग्यो भने पढ्नु होला, नलागे पनि पढ्नु होला र भडाँस पोख्नु होला।

अहिले लगभग विश्वमा नै एउटा समूह सबै खाले दुर्व्यवहार (harassment) को विरुद्ध लडी रहेको छ। विशेष गरी हामीजस्तो इन्टरनेट पुस्ता यो लडाइमा छ, चाहे त्यो कार्यालयमा हुने अनेक खाले यौन दुर्व्यवहार होस्, घरमा श्रीमान श्रीमतीका बिचमा हुने दुर्व्यवहारहरू हुन् वा दाइजोको नाममा हुने गरेका दुर्व्यवहारहरू नै हुन्। सार्वजनिक यातायातमा हुने दुर्व्यवहारहरू हुन् वा राजनीतिको माथिल्लो तहमा समेत हुने गरेका अनेक खाले दुर्व्यवहार हुन्। लगभग सबैजसो देशका एउटा समूह, विशेष गरी युवा पुस्ता यस्ता खाले दुर्व्यवहार विरुद्ध आवाज उठाइ रहेको छ। तपाईँ अन्य विकसित पश्चिमी मुलुकका सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरू समेत खोज्नुस्, समूह सानो होला, तर यस्तो लडाइ कम्तीमा इन्टरनेटमा अहिले हरेक देशमा छ (यसमा पुरुषबाट हुने हिंसा र दुर्व्यवहार मात्रै हैन, महिलाबाट पुरुषमाथि हुने वा महिलाबाट महिला माथि हुने दुर्व्यवहारहरू समेत पर्दछन्)।

अब सुरु गरौँ ती प्रतिस्पर्धी युवतीमाथि निर्णायक मन्डलकी सदस्यले सोधेका प्रश्न र गरेको व्यवहार जायज नै हो वा दुर्व्यवहार हो भन्ने तिर।

Continue Reading “१२ थरि मेकअप, २७ थरि विद्वान र ४२ थरि तुच्छता”

ए भाइ…. चिया चुरोट ल्याइज त…..

नमस्कार है साsssब्, साsssबनीहरु…. 🙏🏼🙏🏼
खासै लेख्न आउने मान्छे त  होईन आफु, तर १२थरिले ट्वीट गरेर हैरान पारो। ‘कृपया केहि त लेखिदिनुस, हाम्रा स्तम्भकार जति जम्मै आ-आफ्ना स्तम्भ सुम्सुम्याउँदै ठिक्क भए, लेख्ने कुराको खडेरी पर्यो। प्लिज लेखिदिनुस न, बिद्यानास, तपाइँको परिचय गोप्य राखिनेछ’, आदि इत्यादि भनेर धर्नै बसे जस्तो गरे। लौ त नि, भनेर यसो आँटेको हो। ह्रस्व- दीर्घ माग्ने बुढाको दाँतजस्ता छन्, मनलाग्दी उछिट्टिएका। आशय बुझे भैगो नि, थोडी एसइइको परिक्षामा जस्तो अब्बल ग्रेड ल्याउन छ र ! अलिअलि त यी सम्पादक लठुवाले मिलाउलान् नि  भनेर छाड्देको छु ।

अब आफ्नो पुराण मात्र फलाक्न छाडेर अरुको कुरो काटुम है त ।  कुरो के भने नि……….. !!! हुन त कुरो स्वस्थानीमा जस्तो उपनयतु मंगलम बाटै सुरु गर्नहुन्थ्यो, तर यसको जरो त्यति छिमलिसाध्धे छैन। तपाईहरु सबैलाई था भएकै कुरो हो नि, ट्वीटरमा हुने बाझाबाझ र दोहोरीको न जगै अनुमान लाउन सकिन्छ, न गजुरै देखिन्छ। खैर… सिधै ‘कुमार जी आज्ञा गर्नुहुन्छ’ बाट सुरु गर्ने हो भने प्रसंग चाहि हेविवेट सम्पादक-कम-ट्वीटेहरुका हानाहानको हो है।

Continue Reading “ए भाइ…. चिया चुरोट ल्याइज त…..”

बाह्र सत्ताईस अभियन्ताहरू

केही समय यता सामाजिक सञ्जालको पक्ष विपक्षमा पत्रिकामा विभिन्न थरीका विद्वान एवम् स्वनामधन्य अभियन्ताहरूले आ-आफ्ना तर्कहरू राखिरहनु भएको कुरा त हजुरहरू सबैले देखिराख्नु भएको छ र आँखा टट्याइराख्नुभएकै छ । अहिलेको तात्तातो बहसको विषय पनि यही हो – सामाजिक सञ्जाल साच्चिकैको सामाजिक हो वा असामाजिक सञ्जाल हो। अब यसको चर्चा यत्र..तत्र.. सर्वत्र.. भइरहँदा हामी अछुतो हुने कुरै रहेन ।थरीथरीकामा पनि हामी त झन् १२थरी !

सामाजिक सञ्जाल आफ्नो कुरो निस्फिक्री राख्न मिल्ने ठाउँ मात्रै नभएर केही का लागि अभियान नै सञ्चालन गर्न सक्ने एउटा डबली प्रमाणित भैसकेको छ! ओल्बाको गुलामी र सरकारको स्तूतीगान गर्ने ‘हनुमन्ते अभियन्ता’, शेर बादुर र काँग्रेसका मसिहा झैँ व्योहोरा देखाउने ‘कटप्पे अभियन्ता’, मधेस बाहेक अन्य विषय नदेख्ने ‘काल्झण्डे अभियन्ता’ लगायतका सयौंथरिका अभियन्ता र हजारौँ थरीका अभियानहरू नभएका भने पक्कै होइनन् । तर यिनको सधैँको ल्याङ्ल्याङ्लाई बाल दिँदै आज हामी अलि भिन्न प्रकृतिका वरिष्ठ ट्विटे/ट्विटी अभियन्ताहरूको बारेमा चर्चा गर्नेछौँ ! लौ हजुर… अब फुलपाती लिनुस् र प्रत्येक ‘थरी’ को अन्त्यमा ‘अर्पणम् …..’ भन्दै त्यो यतै चढाउनुहोस् ।

Continue Reading “बाह्र सत्ताईस अभियन्ताहरू”

अनुहार हेर्‍यो मरिच, तै नि फोटो हाल्न परिच

फर्मालिटी पुरा गरौं, नमस्कार ! सञ्चै हुनोला केरे ? धेरै बिषय उपर १२ थरी झटारोहरु त पढिनैरहनु भएको छ। कतिको बङगारा खुस्कने प्रहार आउने गरेकाले (हाम्रो सोचाइ हो है त्यो) क्वैक्वै “१२ थरी” भन्ने बित्तिकै झसंग झस्किने गरेका छन् भन्दारान् मार्केटाँ। खैर जे होस्, आफ्नै बयान अहिलेलाई नगरम् होला। १२ थरीमा आज अलि फरक त के भन्ने उही बंगारा ताक्ने जमर्को गरिरहेको छु। ठ्याक्कै मेरै बारेमा लेखेर मरेछ भनेर त भन्नुहोला, तैपनि रमाइलो मानेर पढिदिनु होला। मेरो बारेमा लेख्यो भनेर रिसाउनु भयो भने तपाइकै अनुहार कालो हुन्छ,  हाम्लाई त बालै फरर हो। अझ लेखक स्वयंको बङगारा खुस्केला कि भनेर दाँत टम्म पारेर मुख बन्द गरेर लेखिरहेको स्थिति हो। शीर्षकमै प्रष्ट छ, के बारेमा लेख्न लाग्या हो भन्ने। Continue Reading “अनुहार हेर्‍यो मरिच, तै नि फोटो हाल्न परिच”